Medaliony
Zofia Nałkowska
Medaliony - Zofia Nałkowska
GENEZA UTWORU
Zbiór tych opowiadań-reportaży o autentycznych wydarzeniach, z udziałem autentycznych postaci został wydany w 1946 roku. Geneza „Medalionów” ma związek z osobistymi przeżyciami autorki. Po zakończeniu II wojny światowej Zofia Nałkowska działała w Głównej Komisji Badania Zbrodni Hitlerowskich w Polsce, instytucji zajmującej się gromadzeniem dokumentacji, dotyczącej eksterminacji narodu polskiego przez Niemców. Biorąc udział w pracach Komisji pisarka miała okazję zetknąć się ze szczególnie wstrząsającymi świadectwami popełnianych przez hitlerowców bestialskich zbrodni.
Kilka lat po II wojnie światowej Nałkowska tak pisała o okolicznościach powstania cyklu: „Na zasadzie mych wieloletnich doświadczeń utrzymuję z uporem, że właściwie temat – nie narzucony przez zamówienie ani zalecany przez krytykę – determinuje środki wyrazu. Pracując zaraz po wojnie w Komisji Badania Zbrodni robiłam to nie dlatego, by znaleźć materiał do nowej książki. A pisząc następnie „Medaliony” nie myślałam nawet, że robię to inną techniką. W innym trybie literackim niż książki dawniejsze. Sam temat – tak trudny do objęcia myślą, tak uczuciowo nie do wytrzymania – sprawił, że użyłam tych realistycznych środków wyrazu. Nie z góry powzięty zamiar ani mocne postanowienie”.
Zofia Nałkowska miała okazję poznać prawdę o czasie wojny w sposób dokładny. W „Medalionach” oparła się przede wszystkim na relacjach ocalałych ofiar hitlerowskich zbrodni, ludzi męczonych i torturowanych przez Niemców, wizjach lokalnych miejsc kaźni oraz zeznaniach świadków. Sama pisarka zresztą przez sześć lat okupacji mieszkała w Warszawie, zajętej wówczas przez Niemców. Swoje doświadczenia notowała systematycznie w „Dziennikach”, a później wprowadziła je do omawianych tu opowiadań.
Literaturoznawcy, zajmujący się dziełami Zofii Nałkowskiej genezę „Medalionów” wywodzą z jej wcześniejszych dzieł. Upatrują podobieństwa typu narracji, w której przeważa zapis stanu świadomości uczestników zdarzeń do niektórych utworów w tomie „Ściany świata”. Wspólne cechy zauważamy też w „Tajemnicach krwi”, „Charakterach”, „Domu nad łąkami”. Łączy je autentyzm, reporterska dokładność, afabularność, oszczędność środków wyrazu i tematyka, dotycząca życia prostych ludzi. W „Medalionach” ta technika rozwija się po mistrzowsku.
Kolejne opowiadania były drukowane w prasie od wiosny 1945 roku do lata 1946. Wydanie książkowe przypadło na 1946 rok. Cykl ten został entuzjastycznie przyjęty, a odbiorcy byli zdumieni ogromem cierpień. Podziwiano autorkę, że w tak krótkich opowiadaniach potrafiła zawrzeć tak rozległą problematykę i poruszyć serca czytelników.