Starożytność

Starożytność (antyk) to epoka, która obejmuje piśmiennictwo od czasów najdawniejszych (początki piśmiennictwa ok. XIII w. p.n.e.) do V w. n.e. Umowna data końca epoki starożytnej to 476 r. – data upadku Cesarstwa Zachodniorzymskiego.

Pismo (alfabetyczne) istnieje od ok. XIII w. p.n.e. Od tego czasu powstawała Biblia, najstarszy zabytek piśmienniczy tak wielkich rozmiarów. W starożytnej Grecji podstawę tematyczną literatury stanowi mitologia, podobnie jak Biblia istniejąca w przekazach ustnych od czasów niepiśmiennych. Na mitologii opierają się dzieła Homera: "Iliada" i "Odyseja" z VIII - VII w p.n.e.

Rozkwit literatury antycznej przypada na okres świetności starożytnej Grecji i Rzymu (tzn. VIII w. p.n.e. - II w. n.e.). Literatura starożytna stała się wzorem wszystkich późniejszych prądów artystycznych i na długie wieki określiła europejskie kanony piękna. Uznano ją za wzór doskonały - klasyczny. Klasycyzm narodził się w Grecji, zaś Rzym przejął i odpowiednio przekształcił ten wzorzec.

Literaturę grecką można podzielić na cztery okresy, biorąc pod uwagę gatunek literacki dominujący w danym czasie:
- epika (VIII wiek p.n.e.)
- liryka (VII-VI wiek p.n.e.)
- dramat (V wiek p.n.e.)
- epigramat (III wiek p.n.e.)

Epopeja (epos) – to rozbudowany utwór wierszowany, przedstawiający mitycznych i historycznych bohaterów oraz świat istniejący na dwóch płaszczyznach: racjonalnej (ludzkiej) i fantastycznej (boskiej). Losy bohaterów rozgrywają się na tle wydarzeń przełomowych dla jakiegoś narodu. Epos otwiera inwokacja (zwrot do boga, bóstwa lub prośba autora o pomoc w tworzeniu dzieła). Równie charakterystyczny jest podniosły ton, poważny, wręcz patetyczny. Ważną role odgrywa narrator, który jest wszechobecny, wszechwiedzący i obiektywny. Narrator przedstawia wydarzenia z epickim dystansem, nie komentuje ich, nie ocenia. W epopei dominuje opowiadanie i opis. Każda sytuacja opisywana jest kolejno (nie przedstawia czynności równoczesnych), każdy gest, szczegół także podlegają porządkowi dzieła. Opisy są bardzo realistyczne i dokładne, statyczne i dynamiczne. Bohaterowie są wyidealizowanymi herosami. W eposie mamy do czynienia z paralelizmem (podobieństwem) akcji – działaniami ludzi i bogów. O finale wydarzeń decyduje przeznaczenie, które jest ponad bogami i ludźmi.

Poemat heroikomiczny – Utwór epicki, stanowiący parodię eposu bohaterskiego. Styl wysoki, zachowywany zgodnie z konwencją dla eposu, stosuje się w poemacie heroikomicznym do opowiadania na tematy błahe i codzienne. Zazwyczaj postacie ukazane w parodystyczny sposób przeżywają wydarzenia niezwykle doniosłe i poważne. Takie zestawienie powoduje efekt śmieszności. Cel poematu heroikomicznego jest satyryczno-dydaktyczny lub żartobliwo-rozrywkowy, cechuje go również dygresyjność tonu, liczne sentencje; występuje oktawa, czyli strofa ośmiowersowa o rozkładzie rymów: aba bab cc, gdzie ababab to sytuacja dramatyczna, natomiast cc to często sentencja ("złota myśl").

Satyra – Utwór literacki o celu dydaktycznym, wytykający i ośmieszający wady i występki zarówno natury ludzkiej, jak i życia zbiorowego - obyczajowego, społecznego, politycznego. Istotą satyry jest krytyka wobec przedstawionych zjawisk, posługuje się więc ona często deformacją, groteską, wyostrzeniem atakowanych cech, a także dowcipem, ironią, kpiną i szyderstwem

Epigramat – to zwięzły, wierszowany utwór poetycki, na ogół dowcipny, cechujący się aforystycznością ujęcia i wyrazistością pointy, często o charakterze niespodzianki, kontrastu lub paradoksu. Gatunek ten wywodzi się z napisów umieszczanych na nagrobkach. Do literatury epigramat wprowadził Symonides.

Pieśń – utwór bardzo mocno związany z muzyką. Pieśni wykonywano przy akompaniamencie instrumentów muzycznych i często z towarzyszeniem tańca. Jako samodzielną formę literacką pieśni uprawiał Horacy, który tworzone przez siebie utwory nazywał carmina (dziś oda). Często określenia „pieśń” używano jako synonimu utworu lirycznego w ogóle, co spowodowało ogromne bogactwo tematyczne i formalne gatunku. Ogólnie wyróżnia się co najmniej kilka rodzajów pieśni, z których najważniejsze i najczęściej spotykane to: pieśni patriotyczne, refleksyjne i filozoficzno-refleksyjne, erotyczne, religijne, biesiadne, historyczne, pochwalne oraz żałobne.

Tren – gatunek literacki, który powstał i ukształtował się w starogreckiej tradycji funeralnej (żałobnej, pogrzebowej). Tren jest utworem lirycznym, wyrazem żalu po czyjejś śmierci. Na treść trenów składają się opisy czynów, zalet i zasług osoby zmarłej, a także ukazanie pustki, jaka zostaje po jej śmierci i poszukiwanie pocieszenia. Bohaterami trenów byli przeważnie ludzie wybitni, zasłużeni w walkach bohaterowie, sławni poeci, znani oratorzy.

Elegia – Pochodzi od gr. słowa "elegeia" - "pieśń żałobna". W poezji starożytnej Grecji był to utwór pisany dystychem elegijnym. Początkowo elegia była pieśnią pogrzebową pokrewną trenowi, jednak z czasem pojawiły się też inne odmiany elegii:

- miłosna
- wojenna
- polityczna
- dydaktyczna
- erudycyjno-mitologiczna

Tragedia – obok komedii i dramatu satyrowego jest gatunkiem tragedii. Jej nazwę można tłumaczyć jako „pieśń kozła”. Najistotniejszą cechą tragedii jest konflikt między dążeniami wybitnej, ponadprzeciętnej jednostki a siłą wyższą (bogowie, przeznaczenie, prawa historii lub prawa moralne). Jednostka jest w tym konflikcie z góry skazana na przegraną, każda decyzja, którą podejmuje, prowadzi ją do klęski. Tragedię otwierał prolog, będący wprowadzeniem w akcję. Prolog kończył się tak zwanym węzłem dramatycznym, czyli wydarzeniem, które rozpoczynało właściwą akcję. Akcja była podzielona na epejsodiony (epizody, czyli sceny) oraz przedzielające je stasimony (pieśni chóru). Utwór kończył się katastrofą, po której następował epilog, będący zwykle wypowiedzią wyjaśniającą, skierowaną do publiczności.

Komedia – gatunek dramatu, do którego należą utwory o pogodnej tematyce i żywej najczęściej akcji, z elementami komizmu i satyry. Komedia powstała w starożytnej Grecji w V w. p.n.e. w wyniku przekształcenia pochodów ku czci boga winnej latorośli Dionizosa. Gatunek ten należał do kategorii gatunków niskich (patrz hasło: zasada decorum). Jego najwybitniejszym przedstawicielem w starożytnej Grecji był Arystofanes. Antyk i klasycyzm traktowały komedię jako przeciwieństwo tragedii.

W świecie starożytnym panował przeważnie politeizm (wielobóstwo), z wyjątkiem monoteistycznej (wyznającej jednego Boga) religii judaistycznej. Podstawą wierzeń starożytnych Greków i Rzymian była mitologia, zaś Żydów - Biblia.

Największymi filozofami starożytności byli Grecy: Platon i Arystoteles, którzy żyli w V w. p.n.e. w Atenach. Stworzone przez nich systemy filozoficzne – platonizm i arystotelizm – po przekształceniach funkcjonowały w ciągu kolejnych epok. Również epikureizm i stoicyzm odgrywały później znaczącą rolę, zwłaszcza w renesansie.

Sztuka starożytnej Grecji była tworzona już od XII w. p.n.e. W III w. p.n.e. Rzymianie przejęli od Greków pałeczkę pierwszeństwa, również w dziedzinie sztuki, jednak nie zmienili podstawowych jej założeń. Tak więc stworzony w Grecji antycznej wzorzec sztuki obowiązywał w Rzymie do V w. n.e.

Sztuka antyku na długi czas określiła europejskie kanony piękna. Od łacińskiego słowa "classicus" (wzorowy) otrzymała nazwę klasycyzmu, używaną także w odniesieniu do późniejszych prądów artystycznych, wzorujących się na sztuce antycznej (klasycyzm renesansowy, oświeceniowy, neoklasycyzm). Sztuka klasyczna narodziła się w Grecji, gdzie w V i IV w. p.n.e. osiągnęła szczyty artyzmu (Sofokles, Fidiasz, Platon, Arystoteles).

Sztuka hellenistyczna jest pełna harmonii, piękna, spokoju, równowagi. Nie zna starości ani cierpienia, miłuje doskonałe proporcje. Uznaje jeden ideał piękna, który charakteryzuje się prostotą i harmonią; odnaleziony przed laty posąg "Wenus z Milo" może być przykładem tego, w jaki sposób starożytni wyobrażali sobie kobietę idealną - boginię piękna i miłości.

W architekturze piękno wyrażało się w statyce budowli, w jej regularnych kształtach, symetrycznie ustawionych kolumnach i wysmakowanych, zazwyczaj roślinnych ornamentach. Wzorami budowli klasycznych są świątynie położone na najświętszych wzgórzach Grecji i Rzymu: na Akropolu w Atenach i Kapitolu w Rzymie.

W VII w. p.n.e. w Grecji ustaliły się podstawowe porządki architektoniczne:

- dorycki - o surowych formach i ciężkich proporcjach
- joński - bardziej ozdobny i lekki

Sztuka rozkwitu klasycyzmu w V - IV w. p.n.e. jest oparta na obydwu wymieszanych ze sobą porządkach: doryckim i jońskim (np. Partenon na Akropolu). W okresie hellenistycznym (IV w. p.n.e.) powstał porządek koryncki, nacechowany jeszcze większą dbałością o ornamentykę i ozdobność.

Malarstwo ścienne (freski - malowidla kładzione na mokrym tynku) przedstawiało sceny mitologiczne lub sceny z życia codziennego, w których umieszczano wyidealizowane wizerunki postaci. Najlepiej zachowane freski rzymskie znajdują się w Pompejach - mieście zasypanym przez popioły Wezuwiusza w 79 r. n.e. Dzięki wykopaliskom archeologicznym miasto można obejrzeć w stanie niewiele zmienionym od dwóch tysięcy lat.

Rzeźba antyczna jest oparta na doskonałości proporcji, logice formy i pięknie ciała ludzkiego.
Rzeźbiarstwo osiągnęło rómnież swój największy rozkwit w V w. p.n.e., za czasów Polikleta i Fidiasza. Ten ostatni jest autorem m.in.: wystroju Partenonu, posągu Zeusa w Olimpii czy brązowego posągu Ateny Promachos, tak wielkiego, że złocony hełm i ostrze włóczni bogini były widoczne z dużej odległości z morza. Do największych dzieł sztuki klasycznej należą też rzeźby hellenistyczne: "Kolos Rodyjski", "Laokoon", "Wenus z Milo".

Strona główna

Starożytność