Sofokles
SOFOKLES (ok. 496 - 406 r. p.n.e.)
Sofokles to obok Ajschylosa i Eurypidesa, największy ze starożytnych tragików greckich, tworzący za czasów rozkwitu demokracji ateńskiej pod rządami Peryklesa.
W momencie wystawienia Antygony autor miał nieco ponad 50 lat, gdyż przyszedł na świat około 496 roku przed naszą erą (nie znamy dokładnej daty jego jego urodzenia) w położonej nieopodal Aten wsi Kolonos. Jego ojcem najprawdopodobniej był bogaty właściciel wytwórni broni, co lokowało rodzinę w kręgach zamożnego mieszczaństwa (jednak inne źródła przypisują Sofoklesowi pochodzenie arystokratyczne, jeszcze inne zaś nazywają jego ojca...nożownikiem).
Od dzieciństwa był starannie kształcony, ale najpierw, tak jak inni greccy chłopcy, do siódmego roku życia pozostawał pod opieką kobiet, czas spędzając na zabawach i słuchaniu opowieści o mitycznych bohaterach. Mitologia czyny Heraklesa, przebieg wojny trojańskiej czy tułaczka Odyseusza rozpalała wyobraźnię i kształtowała sumienia małych Ateńczyków.
Gdy skończył 6 lat, przeszedł pod opiekę mężczyzn i zaczął się uczyć. W V wieku p.n.e. Ateńczycy dbali, by ich dzieci wzrastały zgodnie z ideałem kalokagathii, polegającej na harmonijnym łączeniu zalet duchowych z cielesnymi (gr. kalos – piękny, agathos – dobry; kalos kai agathos – piękny i dobry). Sofokles uczył się więc muzyki, tańca, gimnastyki, poznawał twórczość wielkich poetów. Wiemy, że wspaniale tańczył i grał na lirze, zaś jego utwory świadczą o głębokiej znajomości mitologii i literatury greckiej. Na efekty tak starannego wykształcenia nie trzeba było długo czekać – podobno grając na lirze przewodził chórowi śpiewającemu pieśń dziękczynną z powodu zwycięstwa Greków w bitwie pod Salaminą (480 p.n.e.). Jeśli to prawda, to już w wieku około 15 lat Sofokles był wyróżniającym się artystą. Pierwszy sukces pisarski świętował też w młodym, jak na greckie pojęcia, wieku. W 468 roku p.n.e. odniósł zwycięstwo w zawodach dramaturgicznych, pokonawszy poprzedniego wielkiego mistrza Ajschylosa.
W młodości Sofokles udzielał się również jako aktor. Zachowały się informacje, że kiedy występował w roli mitycznego kitarzysty Tamirysa, zachwycił oglądającą spektakl publiczność swą grą na kitarze (rodzaju liry). W innym przedstawieniu powierzono mu rolę kobiecą – królowej Nauzykai. Podobno i w tym przypadku spisał się znakomicie, oczarowując wszystkich w tanecznej scenie gry w piłkę z chórem dziewczęcym.
Mając 28 lat, podczas zawodów dionizyjskich pierwszy raz wystawił swój dramat, który okazał się tak świetny, że od razu zdobył główną nagrodę (pokonując cieszącego się w ówczesnym czasie wielką sławą Ajschylosa). Sława, popularność i sukcesy teatralne nie opuszczą go już do końca życia. We wszystkich swoich występach w konkursach dramaturgów nigdy nie zajął trzeciego miejsca, zawsze był zwycięzcą lub zdobywcą drugiej nagrody. Już współcześni mu ludzie uważali go za genialnego twórcę.
Oprócz swojej literackiej działalności Sofokles pełnił także ważne funkcje publiczne w Atenach, które wtedy były potęgą, rządzoną przez Peryklesa. Autor „Antygony był między innymi skarbnikiem Związku Ateńskiego, kapłanem Askelpiosa i strategiem. Jednak w działalności publicznej nie wykazał się wielkimi talentami. Według ówczesnego świadectwa obowiązki swe spełniał nie lepiej niż pierwszy lepszy uczciwy Ateńczyk. Dużo bliższe były mu problemy moralności, prawa i czci oddawanej bogom.
Przez całe swoje życie napisał około 120 sztuk (z czego około 90 to tragedie, a pozostałe, czyli około 30 – dramaty satyrowe), z których do naszych czasów zachowało się zaledwie siedem („Ajas”, „Antygona”, „Król Edyp”, „Trachinki”, „Elektra”, „Filoktet”, „Edyp w Kolonie”). Przetrwało też kilkaset wersów z dramatu satyrowego „Tropiciele” oraz ponad tysiąc drobnych fragmentów pochodzących z pozostałych utworów.
Sofokles położył dla rozwoju dramatu starożytnego jako gatunku liczne zasługi. Do najważniejszych innowacji autora „Antygony” należało między innymi:
- wprowadzenie na scenę trzeciego aktora
- zwiększenie liczby członków chóru z 12 do 15 osób
- zwiększenie kompetencji przewodnika chóru
- zminimalizowanie bezpośredniego wpływu bogów na losy bohaterów (dzięki czemu rozbudowywał postacie bohaterów, głębiej ukazując ich psychikę i postawy wobec dylematów moralnych)
- powiększenie partii dialogowych
- wprowadzenie dekoracji scenicznych
Jego zasługą jest także wzmocnienie dramatyczności akcji.
Sofokles zmarł w 406 roku p.n.e., przeżywając około 90 lat. Kiedy umierał, kończyła się też świetność Aten. Miasto było oblężone przez wojska spartańskie. Ostatecznie zostało zdobyte w 404 roku p.n.e. i musiało uznać hegemonię (przywództwo) Sparty. Na swoje szczęście, Sofokles tego nie dożył.
Po śmierci został uznany za herosa. W komedii wystawionej w kilka miesięcy po jego śmierci mówi się o Sofoklesie jako człowieku, który pięknie żył, stworzył wiele pięknych dzieł i pięknie umarł.