Dante Alighieri
I. DANTOLOGIA
Pierwsze rozprawy o twórcy zaczęły się ukazywać zaraz po jego śmierci (w 1325 roku). Życiorys Dantego napisał m.in. Giovanni Boccacio. Był twórcą cenionym zarówno przez swoją, jak i przez kolejne epoki. Na krótko zerwano z kultem Dantego w XVII i XVIII wieku, by potem powrócić do dantologii, szczególnie w dobie romantyzmu (związany był z tym zjawiskiem ruch Risorgimento we Włoszech). Dantologia XX wieku to przede wszystkim Croce (nie neguje on potrzeby komentarza historycznego i językowego, ale twierdzi, że główną wartością dzieła jest jego piękno poezji, niezależne od przesłanek doktrynalnych). Drugi ze sławnych dantologów XX wieku to Barbi, który postulował patrzenie na Dantego przede wszystkim jak na poetę, nie zaś filozofa.
II. DANTE I JEGO EPOKA
Poeta urodził się we Florencji w 1265 roku. Żył pośród rozlicznych konfliktów (walki na tle feudalnym, zatargi Florencji z Pizą). Pochodził z rodziny szlacheckiej, ale niezamożnej. W wieku 9 lat po raz pierwszy zobaczył dziewięcioletnią wówczas Beatrycze, po raz drugi zobaczy ją znów po upływie 9 lat. Ukochana umiera bardzo młodo. Dante pilnie studiuje, udziela się też w kwestiach swego miasta. W 1302r. zostaje skazany za oszustwa finansowe, co wśród targanych niepokojami mieszkańców Florencji nie było żadnym wyjątkiem, przy czym wyrok najprawdopodobniej nie był słuszny. Ostatecznie Dante zostaje wygnany z rodzinnego miasta. Lata tułaczki to najbardziej obfity okres poety pod względem jego twórczości. Przez jakiś czas próbuje wrócić do Florencji wraz z organizacją emigracyjną „Biali”, jednak dość szybko decyduje się na samotną tułaczkę. Na Dantego został nawet wydany zaocznie wyrok śmierci, którego jednak uniknął. Miał żonę i trójkę dzieci. Pochowany został w Rawennie. Florencja do tej pory bezskutecznie stara się o przeniesienie jego zwłok do ojczystego miasta.
III. „VITA NOUVA” – NOWE ŻYCIE
Pierwszy poważny utwór o miłości do Beatrycze, obejmujący dwa rozdziały, opowiada m.in. o snach, jakie pojawiły się po drugim spotkaniu ukochanej. Jest to utwór biograficzny połączony z wizjami poetyckimi, gdzie kobieta jest uwznioślona, wyidealizowana. Dziełko jest zwarte, zwięzłe, rozwój akcji logiczny. Na koniec poeta zapowiada dalsze doskonalenie kunsztu poetyckiego, by postawić Beatrycze pomnik kultu i miłości. Będzie to właśnie Boska komedia.
IV. DROBNE POEMATY LIRYCZNE „RIME”
Chronologia i autentyczność niektórych po dziś dzień pozostaje sporna. Utwory te odbijają w pewnej sposób tło poetyckie i klimat artystyczny epoki Dantego, mimo to mają charakter indywidualny (różnorodność, oryginalność). Przedstawione są tu dwa aspekty miłości: miłość uwznioślona i szlachetna oraz naturalna i przemijająca. Liryki związane z Beatrycze – kobietą, której osoba uszlachetnia całe jej otoczenie Liryki o innych kobietach – bardziej i mniej realnych, utwory swobodne, eleganckie, optymistyczne. Jedna z nich – Donna Pietra (kobieta – skała) – jest zimna i wyniosła, symbolizuje miłość tak zmysłową, że niemal brutalną Liryki okolicznościowe – to m.in. obelgi wymieniane z przyjacielem Forese (rzeczywisty znajomym poety był Tenzone), wymiana poezji z innymi zaprzyjaźnionymi twórcami Liryki doktrynalne – ukazują za pomocą alegorii poglądy Dantego, zarówno te dotyczące miłości, jak i zagadnień etyki czy filozofii
V. „CONVIVIO” – EWOLUCJA OSOBOWOŚCI I POGLĄDÓW DANTEGO
Powstało między 1307 i 1309 rokiem, ukazuje Dantego jako prekursora humanizmu. Następuje tu zwrot ku filozofii i osiągnięciom ówczesnej wiedzy w oparciu o Arystotelesa, Alberta Wielkiego, Tomasza z Akwinu oraz Biblii. Tekst traktuje o idei władcy, sprawach języka, istocie szlachectwa, problematyce etycznej i politycznej, przede wszystkim jednak o stosunku wiedzy do rozumu, który traktowany jest jako dar od Boga, w korzystaniu z jego objawień pomagają cnoty. Dante przedstawia wizję państwa utopijnego, silnego cesarstwa, w którym ludzie korzystają z dobrodziejstw cywilizacji. Za przykład podaje Imperium Rzymskie. Prawdziwe piękno dzieła to harmonia formy i treści, z czego treść decyduje o wartości dzieła. Dzieło to miało uczynić poetę jeszcze doskonalszym, by mógł godnie służyć ukochanej. Miało też być w miarę dostępnym kompendium wiedzy, przewodnikiem ludzkości na drodze do postępu i szczęścia. Nie zostało ukończone, choć stanowi całość zamkniętą.
VI.„DE VULGARI ELOQUENTIA” – PROBLEM JĘZYKA WŁOSKIEGO
Dzieło miało składać się z czterech części, istnieją jednak dwie – z czego druga urwana jest wpół zdania. Dante odróżnia język narodowy (powszechnie używany) oraz język twórczy (oparty na ścisłych prawidłach gramatycznych). Pozycja zawiera historię języka, jego definicje itp., ocenę poszczególnych dialektów włoskich, podział na grupy językowe (język romański, grecki i pozostałe), podział poezji na style, wykaz poetów. Rok powstania szacuje się na przełom 1303 i 1304r.
VII. „DE MONARCHIA” – CESARSTWO I PAPIESTWO
Powstała w 1312r, mówi o roli cesarstwa i papiestwa w świecie, szczególnie zaś w czasach ówczesnych. Obie władze postawione zostały na równi, obie niezależne, pochodzące od Boga. Znów są to wizje utopijne, wyraźnie nawiązujące jednocześnie do Cesarstwa Rzymskiego.
VIII. MNIEJSZE UTWORY ŁACIŃSKIE: „EPISTOLAE”, „ECLOGAE”, „QUESTIO DE AQUA ET TERRA”, „IL FIORE”
Epistolae – listy- sprzeczne są liczby autentycznych listów poety; mają charakter otwarty, wykazują zależność od reguł ars dictandi (sztuka pisania); tematyka filozoficzna, miłosna, polityczna itp.; Eclogae – sielanki – wymiana korespondencji z Giovannim del Vigilio; powstały, kiedy Boska komedia była już powszechnie znana; Questio de aqua et terra – nie do końca jest pewne, czy istotnie jest to dzieło Dantego; Il fiore – napisane po roku 1290 albo przez Dantego, albo przez Ser Duante; możliwe też, że jest to jedna i ta sama osoba;
IX. ODBIÓR DANTEGO W POLSCE
Dante staje się naprawdę cenionym twórcą dopiero w dobie liberalizmu europejskiego i Risorgimenta. Jest symbolem niezależności jednostki, mówiono o nim jako o prekursorze socjalizmu, protestantyzmu, jako o proroku zjednoczonych Włoch. W romantyzmie polskim zainteresowanie poetą przejawiało się w studiach o charakterze naukowym, publicystycznym, w tłumaczeniach, we wpływie pośrednim i bezpośrednim na czołowych przedstawicieli życia kulturalnego i literackiego. Przekładali go m.in. Michał Wiszniewski, Józef Ignacy Kraszewski, Gustaw Zieliński, Cyprian Norwid. Wiek XIX to zalążek polskiej dantologii: Kraszewski – wskazuje na realny byt Beatrycze, powiązanie Dantego z epoką historyczną; za najpiękniejszą część Boskiej komedii uznaje Czyściec. Julian Klaczko – analizuje katolicyzm Dantego, przestrzega przed nieostrożnym uwspółcześnianiem i aktualizowaniem poety (był przecież przede wszystkim człowiekiem średniowiecza, nie XIX wieku). Edward Porębowicz – dantolog współczesny (1862 – 1937), także tłumacz. Zwrócił uwagę na inne dzieła Dantego, współistniejące z powszechnie znaną Boską komedią. Wpływ Dantego na innych twórców: Mickiewicz – tragedia miłosna Gustawa, widzenie ks. Piotra; wpływy otwarcie potwierdzane przez Mickiewicza Krasiński – w "Nie-boskiej komedii" etapy wędrówki Hrabiego Henryka przypominają te dantejskie. Różnicą jest sposób ujęcia miłości – Dante pisze o niej samej, Krasiński – o jej braku. Konopnicka, Staff, Kasprowicz, Gombrowicz i inni;