Wiersz Ocalony
Tadeusz Różewicz
,,OCALONY’’ z tomiku ,,Niepokój’’ T.Różewicza - analiza wiersza
Wiersz jako całościowa wypowiedź ma wyrazistą budowę.Składa się-poprzez graniczne wyróżnienia-z wersów, skupionych w całostki wyższego rzędu, które swą budową przypominają strofy, choć nie są w swych funkcjach i wewnętrznej strukturze całkiem do nich podobne.
Każda z tych cząstek wydaje się być odrębną, zamkniętą całością. Nie ma pomiędzy nimi łagodnych przejść, nie ma wynikania, przepływu treści. To wyodrębnienie przypomina operacje, jakie przeprowadzał Różewicz na słowie.
Wyodrębnione graficznie fragmenty tekstu przypominają ,,klocki’’, z których poeta układa pewną całość.
Po zrezygnowaniu przez Różewicza z wielu znaków interpunkcyjnych każdy fragment zostaje zamknięty kropką: oznacza to, że wypowiedź się kończy i nie ma tym samym charakteru ciągłego. Jednak dość łatwo zauważyć, że fragmenty są do siebie podobne:
,,Mam dwadzieścia cztery lata
Ocalałem
Prowadzony na rzeź.
i
Mam dwadzieścia cztery lata
Ocalałem
Prowadzony na rzeź’’
Są identyczne i stanowią wyraźnie zaznaczone granice kompozycyjne utworu.
Przeplatanie się podobieństw jest także porządkiem.
Równocześnie między fragmentami sąsiadującymi ze sobą bezpośrednio dostrzec można inny typ rozwiązania:
,,człowiek i zwierzę’’
Podlega rozwinięciu
,,człowieka tak się zabija jak zwierzę’’,
Podobnie jak:
,,cnota i występek’’
i
,,jednakowo waży cnota i występek’’.
Powtórzenia nie są przypadkowe lecz układają się w wyrazisty porządek i niosą z sobą równie wyrazistą rytmizację całej wypowiedzi.
Ale ów porządek, nieco mechaniczny, nie jest celem wiersza.
Jego funkcję można odkryć wówczas, gdy zwróci się uwagę na fakt, że wersów:
,,Szukam nauczyciela i mistrza
Niech przywróci mi słuch i wzrok i mowę
Niech jeszcze raz nazwie rzeczy i pojęcia
Niech oddzieli światło od ciemności.’’
nie mieszczą się w porządku, są inne, wyraźnie osobne.
W tej właśnie opozycji porządku-nieporządku wyrażona została podstawowa idea utworu: niewiara w możliwość ładu w świecie, w którym wszystkie pojęcia moralne i estetyczne utraciły swoje znaczenie.
Fragment:
,,Mam dwadzieścia cztery lata
Ocalałem
Prowadzony na rzeź’’
Wchodzi w kontakt z opisem zburzonego świata. Nazywa przede wszystkim szczególne poczucie odrębności doświadczenia generacyjnego:
Czas młodości i czas śmierci nałożyły się na siebie. Ten sam fragment w zakończeniu wchodzi w kontakt z fragmentem mówiącym o potrzebie odbudowy świata ludzkiego:
wyraża więc całkiem inną treść liryczną niż na początku. Mówi bowiem o konieczności zwrócenia się ku życiu.
Analiza ta zmierza do odkrycia tego, co stanowi istotę poetyki Różewicza. Celem jej jest nie tylko wskazanie, że wiersz Różewicza jest wierszem, bo podlega ogólniejszej zasadzie szczegółowego, ekspresywnego uporządkowania wypowiedzi lecz uprzytomnienie, że w twórczości tej spotykam się z pewną propozycją artystyczną o wysokim stopniu skomplikowania.