Treny Jana Kochanowskiego
Jan Kochanowski
Treny Kochanowskiego są podsumowaniem, zadziwiająco w swej zwięzłości bogatym, twórczości mistrza Jana, a zarazem wszechstronną polemiką, właściwie autopolemiką z jej podstawowymi założeniami i przeświadczeniami. W Trenach najpełniej syntetyzuje się problematyka moralna i filozoficzna twórczości Kochanowskiego, syntetyzuje się wiedza o losie i prawach ziemskiej egzystencji.
Treny są pamiętnikiem cierpienia. Wzruszającym i żywym, czytelnym i zrozumiałym we wszystkich epokach. Również współcześnie.
Fraszki i Pieśni były przesycone optymizmem. Jego podstawę stanowiło wyobrażenie o naturalnym porządku świata, przeświadczenie o tym, że natura stanowi najdoskonalsze dzieło Boga. Treny są tego przeciwieństwem.
Gdy już w Trenach zanegowana została wartość renesansowej filozofii, pojawiły się pytania o prawdy niesione przez religię.
W znanym Trenie X, stanowiącym jakby kulminację rozpaczy nieszczęśliwego ojca odnajdujemy elementy, które można uznać za bluźnierstwo, nawet za konstrukcje myślowe graniczące już z ateizmem.
Pytanie o to, co stało się z Urszulka po śmierci, pytanie o życie pozagrobowe jest w gruncie rzeczy pytaniem o istnienie samego Boga.
Dialog prowadzony w Trenach z Bogiem obejmuje również sferę wartości. Przede wszystkim zostaje zakwestionowana fundamentalna zasada boskiej sprawiedliwości.
Kulminacją wątpliwości, pytań, punktem szczytowym dialogu z jeszcze niedawno pełni akceptowanymi wyobrażeniami jest środkowa część Trenów- głównie od IX do XI.
To zarazem punkt szczytowy rozpaczy nieszczęśliwego ojca, punkt, od którego rozpoczyna się droga do pogodzenia ze światem.
Pełne odrzucenie postawy egocentrycznej odnajdziemy dopiero w ostatnim z Trenów, bohater liryczny czuje się tu częścią cierpiącej, nieszczęśliwej ludzkości. Rezygnuje z poczucia swej wyjątkowości, które przechowywał w sobie jako wybitny, znany poeta. Poddaje się woli Boga, ze chrześcijańską pokorą rezygnuje ze zrozumienia Stwórcy, w zamian za co osiąga spokój.
Nowa filozofia Kochanowskiego jest już zapowiedzią baroku.
Śmierć trzyletniej Urszulki była wydarzeniem, które zachwiało całym systemem filozoficznym uznawanym przez Kochanowskiego. Poszczególne wyobrażenia wartości zostały poddane bardzo surowej próbie rzeczywistości. Wiele z nich okazało się tylko iluzjami, które nie wytrzymują podobnej weryfikacji dokonywanej przez realność.
Zarazem trzeba widzieć owe przemiany nie tylko w kontekście osobistych doświadczeń Kochanowskiego, ale również ogólnej atmosfery intelektualnej schyłku renesansu.