Teoria czystej formy
Stanisław Ignacy Witkiewicz
Teoria czystej formy
Koncepcja Czystej formy zakłada wyzbycie się wszelkiego prawdopodobieństwa życiowego i jednocześnie możliwość swobodnego deformowania rzeczywistości świata fantazji. Jest to próba stworzenia układu form oddziałujących na odbiorcę na zasadzie zaskoczenia, estetycznego strząsu. Według Boya- Żelińskiego było to tworzenie jakby „jakiegoś olbrzymiego kabaretu metafizycznego”. Postaci dramatów Witkacego są jak maszkary, czy też żywe KUKIEŁKI. Przedstawiona rzeczywistość jest wyolbrzymiona i karykaturalna. Człowiek zostaje przedstawiony jako IP- istnienie poszczególne, indywidualne, jako jednostka. Chęć zaspakajania „głodu metafizycznego” .
Istotne jest wspomnienie o klasyfikacji form. Witkacy wymienia ich trzy rodzaje: formy sylwetkowe „rzeczyw1iste”, ujęcie formy i Czystą Formę ( estetyczną ), która stanowi kluczowe zagadnienie jego estetyki. Według samego autora „Szewców” Czysta Forma, zapisywana celowo dużymi literami „(…) sugeruje, że dzieło sztuki rozpatrywać winniśmy w kategoriach wyłącznie formalnych, pomijając wszelkie „treści” tego dzieła, a więc wszelkie odniesienia do rzeczywistości pozaartystycznej. Postulat taki wysuwa Witkacy co krok, formułuje nieustannie expressis verbis. Oznacza on jednak przecież, że dadzą się sformułować takie właśnie kategorie formalne, że konstrukcja form, czyli, rządzi się określonymi prawami formy, które możemy badać, ustalając ich wzajemne zależności i powiązania. Że, innymi słowy, Czysta Forma to pewien system relacji między elementami (formami) dzieła, zupełnie prosty lub niezmiernie złożony, dający się jednak zawsze rozłożyć na czynniki pierwsze, rozmontować i objaśnić” ( Konstanty Puzyna, Pojęcie Czystej Formy, w: Studia o Stanisławie Ignacym Witkiewiczu, pod red . M. Głowińskiego i J. Sławińskiego, Wrocław 1972, s.260).
Za najbardziej czyste sztuki Witkacy uważał malarstwo i muzykę. Każdy kreator- artysta powinien dążyć w akcie stworzenia do Czystej Formy, choć sama w sobie jest ona nieosiągalnym ideałem. Twórca powinien abstrahować w swoich dziełach od treści, fabuły, od mimetycznego przenoszenia znaków rzeczywistości na rzecz sposobu zestawienia elementów dzieła, który to miałby na celu doznanie wstrząsu metafizycznego przez odbiorcę- czytelnika, odbiorcę- widza. Przeżycie metafizyczne, jako cel percypowana sztuki jest pojęciem odmiennym znaczeniowo od pojęcia doznania estetycznego. W przeżyciu metafizycznym Istnienie Poszczególne powinno poczuć jedność z całym Istnieniem, czyli ze światem zewnętrznym.
Z czasem Witkacy przyjął założenie postulujące „absolutną jedność” formy i treści. Dzieło sztuki, które według interpretacji Konstantego Puzyny jest zarówno przedmiotem estetycznym jak i wyrazem jedności osobowości, należy jednocześnie do „ja” i „nie-ja” i może między nimi pośredniczyć. „Nie-ja” definiowane jest tutaj jako wielość i forma opozycyjna do Istnienia Poszczególnego.
Witkacy mający przeświadczenie o kryzysie wartości i kultury, w koncepcji Czystej Formy wskazywał na złożoność struktury rzeczywistości., Tajemnicy Istnienia. Sens istnienia jednostki był rozpatrywany z perspektywy całego świata. Witkiewicz starał się odnaleźć odpowiedź na najstarsze pytania zadawane przez ludzkość od zarania dziejów, tzn. dlaczego człowiek jest tym kim jest, jak się kształtują relacje między poszczególnymi podmiotami życia społecznego oraz dlaczego życie stanowi tak wielką Tajemnicę? Odpowiedź na te pytania była możliwa do odnalezienia jedynie w analizie sztuki. Autor „Szewców” odrzucał tezę jakoby religia czy filozofia były w stanie udzielić jakichkolwiek wyjaśnień odnośnie zagadki bytu jako takiego. Wszelkiego rodzaju „udziwnienia”, które odnajdujemy w utworach Witkacego, jak widać powyżej, mają silne podłoże teoretyczne, które zostało stworzone na bazie poczucia automatyzacji działań podejmowanych przez ówczesne mu jednostki oraz z obawy przed całkowitym ujednoliceniem oraz zmechanizowaniem ludzkich czynności.