Szewcy - język i struktura utworu
Stanisław Ignacy Witkiewicz — Szewcy
Szewcy - JĘZYK I STRUKTURA UTWORU:
Język wykorzystany przez Stanisława Ignacego Witkiewicza w „Szewcach” staje się elementem priorytetowych dla prawidłowego zrozumienia dramatu jako całości. Jego specyficzna forma w sposób nierozerwalny współgra z wymową utworu, która próbuje w sposób innowacyjny opisać niezdrową rzeczywistość otaczającą główne postaci. Język „Szewców” jest przesiąknięty dużą ilością metafor, hiperboli, neologizmów, aluzji literackich ( Tango w oddali, Chochoł z „Wesela”) oraz przytoczeń. Jest to połączenie terminologii naukowej, technicznej, filozoficznej, wyrażeń obcojęzycznych, rynsztokowych przekleństw, fragmentów popularnych piosenek z jękami, chichotami i chrząknięciami. Sam Witkacy określa owo połączenie tak wielu różnorodnych form stylem sobaczym. Język jest bogaty zarówno w zdrobnienia, czyli wyrazy pochodne umniejszające wielkość nazwanego zjawiska bądź nadające jej formę pieszczotliwą, jak również w zgrubienia, parodie oraz słownictwo nacechowane emocjonalnie ( rubaszne, lekceważące, pogardliwe). Istotnym elementem jest zastosowanie przez Witkacego stylizacji (np. nie bedem gadał, jam) oraz zmiany na poziomie fonetyki uwidaczniające się w przejściu e w ę: bedzie, staneło, ch w k: zdeknie oraz w wykorzystaniu pisowni fonetycznej : Wajld ( Wilde).
Na jednym poziomie stykają się różnorodne kategorie estetyczne, takie jak tragizm, groteska, komizm. Witkacy zestawia ton wysoki z rynsztokową wulgaryzacją językową. Wszelki naturalizm zostaje sprowadzony do elementu absurdalnego, natomiast każdorazowo podjęte działania prowadzą do sytuacji jeszcze bardziej skomplikowanej. Ową stylistykę można określić , podążając za terminologią Lesława Eustachiewicza stylem burleski, który charakteryzuje się opowiadaniem wydarzeń poważnych za pomocą wulgarnego stylu.
Uwagę należy skierować również na tzw. „system trójkowy” użyty przez autora „Szewców”: trzech szewców, trzy klasy społeczne, trzy ideologie polityczne, rewolucje oraz spoglądając z perspektywy struktury dramatu trzy akty. Można odnaleźć tutaj powiązanie z tak zwanych trójkątem heglowskim, wskazującym w każdym wnioskowaniu na trzy składniki: tezę, syntezę oraz antytezę. Warto też dodać, iż w wielu kulturach cyfra trzy uważana jest za magiczną.
Dramat został zbudowany z trzech aktów, bez podziału na sceny. Każdy akt zostaje opatrzony didaskaliami, w których Witkacy opisuje cechy przestrzeni, dochodzące dźwięki oraz postaci, które rozpoczynają daną część utworu. W dalszej części dramatu, wraz z rozwojem akcji uwagi reżyserskie są zdecydowanie krótsze i mają na celu przede wszystkim podkreślenie charakterystyki postaci. Kolejne akty zostają zakończone określoną wizją przewrotu, która całkowicie zmienia zastany porządek. W akcie pierwszym będzie to faszystowska rewolta „Dziarskich Chłopców”, na czele których staje prokurator Scurvy. W akcie drugim będzie to komunistyczna rewolucja Szewców pod przywództwem Sajetana Tempe. W akcie trzecim następuje ostateczne przejęcie władzy przez Towarzyszy X i Abramowskiego, zapowiadających ujednolicenie i mechanizację społeczeństwa.
Przestrzeń jest kolejnym elementem, który należy wziąć pod uwagę analizując budowę „Szewców”. Warto zauważyć, że nie została ona ściśle sprecyzowana w ramach geograficznych przez samego autora. Jej charakter określony jest w didaskaliach poprzedzających każdorazowy akt i tak w akcie pierwszym mamy zarysowany opis warsztatu szewskiego ( dowolnie fantastycznie urządzonego), który jest umieszczony „wysoko ponad doliną w głębi, jakby w górach wysokich (…)” . W akcie drugim przestrzeń ma spełniać inne zadanie, także zostaje utworzone więzienie z „salą przymusowej bezrobotności”, z której widać idealnie urządzony warsztat, który kusi więźniów możliwością pracy. W trzecim akcie powracamy do warsztatu przedstawionego w taki sam sposób jak w akcie pierwszym, lecz pozbawionego niektórych znajdujących się tam wcześniej elementów. Skonstruowany w ten sposób obraz przestrzeni umożliwia dowolność interpretacji indywidualnych czytelników czy inscenizatorów teatralnych.
Czas jest kolejnym elementem stanowiącym o specyfice utworu Witkacego. Tak jak w przypadku przestrzeni nie zostaje on ściśle sprecyzowany, a nawet zostawia jeszcze większą niewiadomą co do możliwości odnalezienia jakichkolwiek punktów odniesienia. Owszem można odnaleźć pewne określenia, które mogą świadczyć o chęci zarysowania przedziałów czasowych ( użycie stwierdzenia „nasze czasy”, czy też wykorzystanie w utworze nazwisk znanych osób), jednak patrząc na dzieło całościowo nie należy interpretować go w ściśle skonkretyzowanej czasoprzestrzeni . Podążając za L.Eustachiewiczem można uznać, iż autor „Szewców” nie szukał „dosłownych odniesień historycznych”, a czas został potraktowany jako „kategoria bardziej dowolna niż przestrzeń”
„Szewcy” są groteskowym dramatem współczesnym, który dotyka problemów przyszłości człowieka potraktowanego jako byt jednostkowy oraz człowieka interpretowanego jako część systemu ludzkiego. Utwór oryginalnością swojej formy, kumulacją różnorodnych środków stylistycznych wymyka się wszelkim próbom zaszufladkowania oraz porównań.