Boska komedia - streszczenie
Dante Alighieri — Boska komedia
I. W nocy z Wielkiego Czwartku na Wielki Piątek, w wieku 35 lat (rok 1300), poeta znajduje się pośród ciemnego lasu (alegoria grzechu czyhającego zewsząd na człowieka). U stóp góry spotyka panterę (rozwiązłość), lwa (pycha) oraz najbardziej natarczywą – wilczycę (chciwość i pożądanie dóbr materialnych). Zjawia się Wergiliusz. Mówi o charcie (Veltro), który jako jedyny może przepędzić wilczycę. Zaprasza Dantego na podróż po Piekle, Czyśćcu i Raju, jednocześnie zaznaczając, że po Raju oprowadzi go istota niebiańska.
II. Wergiliusz uspokaja przestraszonego poetę informując go, że pieczę nad nim mają Maryja Dziewica, św. Łucja i Beatrycze. Poeta znalazł się tu przez własne błędy i zło panoszące się na świecie. Uspokojony Dante idzie za swym przewodnikiem.
III. Przekraczają wrota Piekła, na których widnieje napis:
„Przeze mnie droga w miasto utrapienia,
Przeze mnie droga w wiekuiste męki,
Przeze mnie droga w naród utrapienia.
Jam dzieło wielkiej, sprawiedliwej ręki.
Wzniosła mię z gruntu POTĘGA wszechwładna,
MĄDROŚĆ najwyższa, MIŁOŚĆ pierworodna;
Starsze ode mnie twory nie istnieją,
Chyba wieczyste – a jam niepożyta!
Ty, który wchodzisz, żegnaj się z nadzieją...”
Widzą duchy pasywne, a między nimi Anioły neutralne. Widzą też duchy, które za życia nie wybrały żadnego kryterium postępowania – biegają teraz bezładnie za proporcem. Charon przewozi zemdlonego poetę i jego przewodnika przez Acheront do właściwego Piekła.
IV. Przedpiekło (Limbo). Tutaj przebywają duchy pogańskie. Zabrano stąd np. Noego, Mojżesza, Jakuba i Rachelę. W szlachetnym zamku przebywają duchy pogańskich poetów i myślicieli (Homer, Horacy, Owidiusz, Lukan, Sokrates, Arystoteles, Platon, Hipokrates, także Wergiliusz).
V. Drugi krąg strzeżony przez Minosa (to, ile razy owinie on ogon wokół własnego ciała, oznacza, do którego kręgu Piekła trafi potępieniec). Znajdują się tutaj duchy targane wiatrem – zgrzeszyły zmysłowością, np. Kleopatra, Tristan, Parys, Achilles, Helena, Semiramida. Słuchając opowieści o tragicznej miłości Francesci i Paola Dante ponownie omdlewa.
VI. Trzeci krąg – winni za obżarstwo, nękani wiecznym deszczem, gradem, strzeżeni przez Cerbera. Dante rozmawia z florentczykiem Ciaccio. Zdradza mu on przyszłość Florencji (m.in. zamieszki, jakie ogarną miasto po roku 1300). Jego zdaniem Biali wypędzą Czarnych (dwa walczące ze sobą ugrupowania we Florencji), ale dopiero po trzech latach. Dante pyta się Wergilego, jak te kary będą wyglądały po Sądzie Ostatecznym:
„W tym wiedza twoja cię pouczy:
Im doskonalszy jest byt, tym mu więcej
Dobro dogodzi, a boleść dokuczy.”
VII. Krąg czwarty – skąpcy i rozrzutni, podzieleni na dwie grupy dźwigające ciężary, nacierające na siebie, walczące między sobą itp.). Strzeże ich zezwierzęcony Pluton, czyli gniew. Dante spotyka też piękną kobietę – Fortunę. Na koniec poeci stają nad brzegiem błotnistego Styksu, w którym pogrążeni są gwałtownicy.
VIII. Przewoźnik Flegiasz zostaje zmuszony do przewiezienia wędrowców przez Styks. Poeci stają pod murami miasta Disa (Lucyfera), lecz demony nie chcą ich wpuścić (każą Wergilemu zostawić Dantego, by sam szukał drogi powrotu). Dante jest przerażony, a Wergiliusz zdezorientowany.
IX. Na murach grodu pojawiają się trzy Furie i przywołują Meduzę. Wergiliusz zakrywa Dantemu oczy, by nie zabił go widok stwora. Przychodzi Anioł, i nic nie mówiąc otwiera wrota miasta Disa. Poeci wchodzą do kręgu szóstego – pokutują tu heretycy, ich groby płoną ogniem o różnym nasileniu. Płyty nagrobne są uchylone, można oglądać duchy i z nimi rozmawiać.
X. Dante rozmawia z dwoma heretykami (jeden z nich to przeciwnik polityczny Dantego, przepowiada jego wygnanie za 50 miesięcy, drugi natomiast to przyjaciel, również poeta – pyta się o syna, czy jeszcze żyje. Źle interpretuje słowa Dantego, później jednak wyjaśniono mu, że syn żyje nadal.) Dante bardzo przeżywa zapowiedź wygnania. Wergiliusz pociesza go wizją rychłego spotkania z Beatrycze, która ukaże mu dalszą przyszłość.
XI. Poeci wkraczają powoli w krąg siódmy, czyli Dolne Piekło. Pokutują tu gwałtownicy. Wergiliusz powołując się na Cycerona, św. Tomasza z Akwinu i Arystotelesa charakteryzuje ten krąg. Grzechy sfery fizycznej (np. łakomstwo) karane są lżej niż grzechy wywodzące się ze złego użytkowania rozumu. Szczególnie potępiona zostaje lichwa.
XII. Rejon pierwszy kręgu siódmego – gwałtownicy nurzani w gorącej krwi w rzece Flegeton. Centaurowie ranią z łuków tych, którzy chcą się wynurzyć. Jeden z nich – Nessus – opowiada poetom o tym rodzaju potępieńców. Krąg jest strzeżony przez Minotaura.
XIII. Rejon drugi kręgu siódmego – samobójcy zaklęci w pnie zarośli, dziobane przez Harpie, a także rozrzutnicy ścigani przez dzikie psy. O mękach opowiada Pier della Vigna, poeta sycylijski (popełnił samobójstwo twierdząc, że nie jest winny zarzucanej mu zdrady).
XIV. Trzeci rejon – bluźniercy (gwałtownicy przeciw Bogu). Leżą na gorącym piasku nękani przez ognisty deszcz (pomysł zaczerpnięty z Biblii – Sodoma i Gomora). Na końcu pieśni umieszczono opowiadanie o początku rzek piekielnych (powstały z łez starca kreteńskiego, legendarnego posągu z góry Ida, przedstawiającego kolejne etapy rozwoju ludzkości. Zbudowany ze złota, srebra, brązu, żelaza i gliny.)
XV. Dante spotyka swego przyjaciela i mistrza – Brunetto Latiniego. Ucieka on przed ognistym deszczem, musi więc rozmawiać z Dantem jednocześnie idąc (inaczej musiałby leżeć na gorącym piasku przez następne 100 lat). Zapowiada Dantemu wygnanie, krytykuje zło, które ogarnęło Florencję. Na koniec przedstawia poecie kilku towarzyszy niedoli.
XVI. Cały czas mijają ich zastępy sodomitów. Spotykają trzech florentczyków, którym Dante nakreśla sytuację obecną w mieście (zepsucie, zło, pogoń za bogactwem. Obwinia za to nowo przybyłą ludność, głównie wiejską). Gdy docierają do wodospadu Flegetonu, Dante, na polecenie Wergiliusza, rzuca doń swój pas. Na ten znak ma przybyć potwór Gerion. Jest ranek Wielkiej Soboty.
XVII. Na dany znak przybywa Gerion (wąż o obliczu człowieka, z jadowitym ogonem, na stałe przebywający w kręgu ósmym). Pełen obrzydzenia Dante na grzbiecie potwora leci do lichwiarzy – siedzą na piasku i rękoma próbują chronić się przed ognistymi kulami. Na szyjach wiszą torby z rodowymi herbami. Dante rozpoznaje kilku florentczyków. Następnie poeci na grzbiecie Geriona schodzą do ósmego kręgu. Dante porównuje się do Ikara i Featona (syna Słońca).
XVIII. Krąg ósmy – Malebolgie (bolgia – worek, czeluść); podzielony jest na dziesięć czeluści. W pierwszej biegną w dwóch rzędach popędzani wciąż przez diabłów stręczyciele i uwodziciele. Wśród nich dość znany florentczyk, który wydał swą siostrę, a także Jazon, wódz Argonautów, który uwiódł Isifilię i Medeę. W drugiej czeluści spotyka Dante pochlebców zanurzonych w kale, wśród nich nierządnicę Taidę. Wszyscy zostają potępieni przez poetę.
XIX. Czeluść trzecia – w wywierconych w skale otworach tkwią głowami w dół symoniacy, a ich stopy płoną. Dante zauważa papieża Mikołaja III, który bierze go za Bonifacego VIII. Następnie Dante podkreśla zepsucie najwyższych nawet dostojników kościelnych.
XX. Most unoszący się nad czeluścią czwartą. Dante widzi w niej wróżbitów. Za to, że zbyt śmiało patrzyli w przyszłość, głowy ich przekręcone zostały do tyłu. Snują się teraz płacząc, chodzić mogą tylko do tyłu. Dante rozróżnia kilku wróżbitów (Amfiarosa, Tejrezjasza, wróżkę Monto – tu następuje krótka opowieść o założeniu Montui, następnie Eurypil, Kalchos i inni, również z XIII wieku. Cały czas jest Wielka Sobota rano.
XXI. Czeluść piąta – oszuści zanurzeni we wrzącej smole, pilnowani przez wulgarnych i ironicznych diabłów. Na oczach poetów wrzucają do smoły starostę miasta św. Zyty.
XXII. Diabły (m.in. Kudłacz, Psia Morda, Ostry Pazur itp.) oprowadzają gości po swym rejonie, wyławiając czasem potępieńca, by poeci mogli z nim porozmawiać. Na koniec między diabłami dochodzi do drobnej sprzeczki, którą poeci wykorzystują, by uwolnić się spod ich pieczy.
XXIII. Czeluść szósta – obłudnicy poruszają się tu z mozołem pod ciężarem ołowianek kapy. Dante odróżnia zakon Frati godenti (Bracia Używający Życia), powstały w Bolonii (z założenia mieli pomagać, ale tak naprawdę byli bezwzględnymi wyzyskiwaczami). Dante znajduje też Annasza i Kajfasza, deptanych przez współcierpiących. Poeci kierują się do ruin jednego z mostów, by przejść do czeluści siódmej. Nadal trwa ranek Wielkiej Soboty.
XXIV. Czeluść siódma – złodzieje kąsani przez gady, rozsypują się w proch, by znów powstać i stać się ofiarą gadów. Dante poznaje postać Vanni Fucci, złodzieja dóbr kościelnych. W pieśni tej znajduje się jedna z najpiękniejszych metafor – Dante porównuje swój strach z powodu krótkotrwałego zakłopotania Wergiliusza do strachu przymierającego głodem chłopa na widok szronu. Vanni Fucci chcąc ukarać Dantego zapowiada klęskę Białych.
XXV. Złorzeczenia Vanni Fucci przeciw Bogu; zostaje ukarany przez Kakusa, mitycznego smoka. Następnie opisane są metamorfozy różnych złodziei florenckich (po ukąszeniu przez węża ofiara spaja się z nim w jedno). Rzecz dzieje się w południe Wielkiej Soboty.
XXVI. Czeluść ósma – doradcy zdradzieccy zamknięci w płomieniach. Dante zauważa Ulissesa. Może on mówić za pomocą ognistego knota wystającego z płomieni.
XXVII. Dante spotyka tu Guida – doradcę Bonifacego VIII, który wstąpił do zakonu św. Franciszka. Toczyła się o niego rozprawa – św. Franciszek był w obowiązku bronić jego duszę, jednak wygrał Szatan.
XXVIII. Czeluść dziewiąta kręgu ósmego – schizmatycy i siewcy niezgody. Mają na ciele straszne rany, które nigdy się nie goją (jelita wiszą między nogami, oderwane uszy, rozcięte głowy itp.). Wśród nich między innymi Mahomet. Duchy proszą Dantego, by ostrzegł żyjących znajomych przed ich losem. Ostatni duch nosi w ręce swą głowę „jak latarnię”, mówi nią i widzi.
XXIX. Poeci znajdują się jeszcze w czeluści dziewiątej, Dante wyraźnie kogoś szuka. Okazuje się, że kuzyna – Geri del Bello. Następnie przechodzą do czeluści dziesiątej – falszerzy metali i monet. Ciało ich pokrywa trąd i różnorakie wrzody, wszędzie unosi się smród. Dante wymienia z nazwiska dwóch fałszerzy, spalonych w Siennie (przy okazji wydaje negatywny osąd o ogóle mieszkańców tego miasta).
XXX. Nadal czeluść dziesiąta, czyli fałszerze własnej osoby:
Gianni Schicci przebrał się za trupa, by zmienić testament
Myrra wkradła się do łóżka swego ojca, w którym była zakochana, z czego narodził się Adonis
Mistrz Adam – fałszerz monet, spalony we Florencji
Sinon Grek – fałszerz słowa – namówił Trojan do wprowadzenia konia
Putyfara – oskarżycielka biblijnego Józefa
Pieśń rozgrywa się w Wielką Sobotę po południu, kończy się bójką Adama i Sinona.
XXXI. Między ósmym a dziewiątym kręgiem poeci spotykają olbrzymów (Dante myli ich z wieżami). Jest tu Nemrod (Dantemu dźwięk jego rogu kojarzy się z rogiem Rolanda), czyli król Babilonu, który nie rozumie żadnej mowy i sam nie może nic zrozumiałego powiedzieć. Inni giganci, którzy chcieli dostać się na Olimp ustawiając góry jedna na drugiej, powiązani są łańcuchami. Jeden niezwiązany, Anteusz, który urodził się po tej walce, przenosi poetów na dno ostatniego, dziewiątego kręgu.
XXXII. Krąg dziewiąty – zdrajcy. W tym przypadku dwa pierwsze rejony tego kręgu należą do Kaina (dla zdrajców rodzin i bliskich) oraz Antenora (dla zdrajców politycznych). Wśród zdrajców politycznych znajduje się m.in. Ganelon. Krąg dziewiąty to Cocito. Zdrajcy zanurzeni są po policzki w zamarzniętym jeziorze, Dante idąc kopie ich twarze (niekoniecznie jest to zamierzone).
XXXIII. Tolommea – dla tych, którzy nadużyli zaufania innych. Wcześniej Dante wysłuchuje historii o śmierci Ugolina, jego synów i wnuków (Ugolin został oskarżony o zdradę i zamknięty z nimi w wieży, i tam – zagłodzony. W Piekle gryzie teraz swego sąsiada, który go skazał – Ruggieri.) Potem widzą potępieńców trzeciego rejonu – leżą na wznak, ponad lód wystają im tylko twarze. Jeden z nich żyje jeszcze na świecie, ale w jego ciało wstąpił diabeł, dusza natomiast już pokutuje w Piekle. Dante nie chce mu nawet zeskubać lodu z oczu.
XXXIV. Giudecca, rejon czwarty, dno Piekła – zdrajcy dobroczyńców, wśród nich – Lucyfer, cały pod lodem, o trzech twarzach – Judasza Iskarioty, Brutusa i Kasjusza. Jego łzy tworzą Kocyt (zamarznięte jezioro), a wiatr z jego skrzydeł powoduje zamarzanie. Dante truchleje ze strachu. Wergiliusz wyprowadza go tunelem na drugą półkulę, gdzie wznosi się Czyściec.