Bogurodzica

Z początku były to utwory śpiewane wyłącznie przez lud, około roku 313 funkcję tę jednak przejmują wyspecjalizowani kantorowie.
Hymny rozwinęły się na wschodzie, w języku greckim, a ich źródłem były herezje (ich autorzy/wyznawcy posługiwali się formą hymnu dla poparcia swych idei). Dopiero po jakimś czasie zaczęły pojawiać się na zachodzie.
W wieku XVI i XVII papieże Grzegorz Wielki i Urban VIII dzielą pieśniarstwo kościelne na liturgiczne i pozaliturgiczne.
Rozpowszechnianie pieśni religijnych w Europie w językach ojczystych, wernakularnych (niełacińskich) prowadziło do licznych zniekształceń tych utworów, przede wszystkim w krajach germańskich i słowiańskich.

Rozwój ten stał się możliwy, kiedy nastąpiła deklerykalizacja, tym samym pojawiła się tzw. religijność masowa. Główne czynniki rozwoju polskiej pieśni religijnej:
Nowe kierunki w teologii – rozpoczyna się proces humanizacji. Trudności w racjonalnym zgłębieniu dogmatów wiary sprawiają, że Bóg przestaje być srogim Sędzią zasiadającym na tronie, należy stworzyć nowy Jego wizerunek. Jednocześnie narasta twórczość apokryficzna.
Działalność zakonów żebraczych – powstają od XIII wieku, są to np. franciszkanie, dominikanie, karmelici, augustianie – eremici.
Działalność bractw kościelnych i tercjarzy (świeckie zakony obojga płci).
Prądy i ruchy społeczno-religijne – lud nawraca się ku Bogu po klęskach XIV i XV wieku (wojna stuletnia, wojna Dwóch Róż, głód, czarna śmierć – zaraza dżumy 1348 – 1350). Wtedy właśnie pojawiają się tzw. biczownicy. Postawę, w której klęska społeczna przeżywana jest w kategoriach religijnych, przesyconą patosem, często samoumartwieniem się określa się mianem doloryzmu.
Pojawienie się wagantów – zazwyczaj byli to zubożali żacy, zarabiający na życie śpiewaniem pieśni religijnych, konsekwentnie tępieni przez Kościół.
Rozwój dramatu liturgicznego i misteriów religijnych

Tropy – uzupełniały główne teksty liturgiczne, zapoczątkowały twórczość pieśniarską w językach narodowych. Najstarszym i najbardziej znanym jest właśnie Bogurodzica – złożona z kilku różnych tropów, dzieląca się na:
1.część pierwotną – czyli pierwsze dwie zwrotki, których najstarszy przekaz odnaleziono w rękopisie Biblioteki Jagiellońskiej, na karcie przyklejonej do kazań spisanych przez wikariusza kcyńskiego, Macieja z Grochowa, pochodzących z roku 1407.
2.część wielkanocna – wersy od 12 do 34
3.część pasyjna – wersy od 35 do 48. Obie części zaczęły pojawiać się od pierwszej połowy XV wieku, o czym świadczy drugi odnaleziony przekaz pieśni, zapisany w roku 1408.
Jan Długosz mówi o Bogurodzicy jako o hymnie państwowym, śpiewanym na polach Grunwaldu, dzięki czemu m.in. przeszedł w wieku XVI do statutów koronnego i litewskiego. Utwór powstał najprawdopodobniej na schyłku XIII lub w początkach XIV wieku.

Sekwencje – to najbardziej rozwinięte tropy. Zazwyczaj pieśni pochwalne na cześć święta, na które przypadały. Najpopularniejszą jest tzw. Plankt Świętokrzyski. Bogurodzica w swej pełnej formie również ma już rozmiary sekwencji, tropem do >Kyrielejson< są tylko dwie pierwsze strofy.

Hymny procesyjne – pieśni na cześć Boga, których poetyka była ściśle scharakteryzowana przez kanony stylistyczno-językowe. Gatunek wywodzący się jeszcze z antyku.
Pieśni godzinkowe – wywodzą się z oficjum brewiarzowego, w którym pieśni i modlitwy rozłożone są wg godzin kanonicznych: jutrznia, laudesy, pryma, tercja, seksta, nona, vesperae (nieszpory), completa. Najstarsza polska pieśń pasyjna (godzinka) to Jesus Chrystus, Bog Człowiek mądrość Oćca swego, pochodząca z początków XV wieku.
Wierszowane historie biblijne – miały ułatwić przyswojenie licznych symboli odnajdywanych w Starym Testamencie i odnoszonych do Nowego Testamentu, były to tak zwane traktaty. Z czasem zaczęto je też przeplatać z twórczością apokryficzną.
Wierszowane legendy o świętych – z łac. at legendum – do czytania. Powstały w wieku XV:
1.Legenda o św. Aleksym – powstała prawodopobnie w Syrii w V lub VI wieku, w Polsce mogła być pieśnią dziadowską.
2.Legenda o św. Dorocie – spisana w języku polsko-czeskim, miała związek z ludowym obrzędem „chodzenie z Dorotą”.
3.Legenda o św. Stanisławie – krótki utwór o zatargu z królem, śmierci, poćwiartowaniu i kanonizacji biskupa.
Kolędy – z początku wyraz ten oznaczał wzajemne odwiedzanie się z pieśnią winszującą noworoczną. W 1255 w Polsce pojawia się inne znaczenie – danina na rzecz duchowieństwa. Jako pieśń bożonarodzeniowa wyraz ten zaczyna funkcjonować dopiero w wieku XVI. Duży wpływ na rozwój kolęd miały jasełka, zapoczątkowane jeszcze przez Franciszka z Asyżu.

Średniowieczny wiersz polski wyrastał na bazie średniowiecznego wiersza łacińskiego, opartego nie na iloczasie, (jak w antyku), lecz na zasadzie względnej ilości zgłosek w odpowiadających sobie jednostkach rytmicznych. Najpopularniejszy był ośmiozgłoskowiec, którym napisana była np. legenda o św. Aleksym, a także jedenastozgłoskowiec i trzynastozgłoskowiec. Z kolei najpopularniejszą strofą była strofa czterowersowa, obok której często pojawiają się także dystychy (dwa wersy w strofie) oraz tercyny (trzy wersy).

Przy omawianiu tych zagadnień należy jednak przede wszystkim pamiętać o dwóch najważniejszych faktach: o fragmentaryczności każdego niemal dzieła średniowiecznego, i o ich anonimowości – z założenia pisane były na chwałę Pana, nie dla sławy autora. Jest to źródłem wielu problemów badawczych.

Bogurodzica dziewica, Bogiem sławiena Maryja,
U twego syna Gospodzina matko zwolena, Maryja!
Zyszczy nam, spuści nam.
Kyrieleison.

5Twego dziela Krzciciela, bożycze,
Usłysz głosy, napełń myśli człowiecze.
Słysz modlitwę, jąż nosimy,
Oddać raczy, jegoż prosimy:
A na świecie zbożny pobyt,
10Po żywocie rajski przebyt.
Kyrieleison.

Nas dla wstał z martwych Syn Boży.
Wierzyż w to, człowiecze zbożny,
Iż przez trud Bog swój lud
15Odjął diablej strożej.

Przydał nam zdrowia wiecznego,
Starostę skował pkielnego,
Śmierć podjął, wspomionął
Człowieka pirwego.

20Jenże trudy cirpiał zawiernie,
Jeszcze był nie prześpiał zaśmiernie,
Aliż sam Bog zmartwychwstał.
Adamie, ty boży kmieciu,
Ty siedzisz u Boga wiecu.

25Domieściż twe dzieci,
Gdzie krolują anjeli.
Tegoż nas domieściż, Jezu Kryste miły,
Bychom z tobą byli,
Gdzie sie nam radują szwe niebieskie siły.

30Była radość, była miłość, było widzenie tworca
Anjelskie bez końca,
Tuć się nam zwidziało diable potępienie.

Ni śrebrem, ni złotem nas diabłu odkupił,
Swą mocą zastąpił.

35Ciebie dla, człowiecze, dał Bog przekłoć sobie
Ręce, nodze obie,
Kry święta szła z boka na zbawienie tobie.

Wierzyż w to, człowiecze, iż Jezu Kryst prawy
Cirpiał za nas rany,
40Swą świętą krew przelał za nas krześcijany.

O duszy o grzeszne sam Bog pieczą ima,
Diabłu ją otyma,
Gdzież to sam kroluje, k sob ją przyma.

Maryja dziewice, prośmy synka twego,
45Krola niebieskiego,
Aza nas uchowa ote wszego złego.

Amen tako Bog daj,
Bychom szli szwyćcy w raj.

w. 1 Bogurodzica dziewica [...] Maryja – formy mianownika w funkcji wołacza; Bogiem sławiena – przez Boga chwalona.
w. 2 gospodzin – pan; zwoleny – z wielu wybrany.
w. 3 zyszczy – pozyskaj; spuści – spuść, ześlij.
w. 4 Kyrielejson – Panie, zmiłuj się (zwrot z greckich pieśni kościelnych).
w. 5 twego dziela – dla twego; krzciciel – chrzciciel; bożycze – wołacz od „bożyc” – syn Boga.
w. 6 napełni myśli – spełń zamiary.
w. 7 słysz – słuchaj; jąż nosimy – którą zanosimy.
w. 8 raczy – racz; jegoż – jego.
w. 9 zbożny – tu: zasobny (dosłownie: obfity w zboże).
w. 10 rajski przebyt – mieszkanie w raju.
w. 12 nas dla – dla nas.
w. 13 wierzyż – wierz-że; zbożny – tu: bogobojny (przymiotnik od „Bóg”).
w. 15 odjąć – odebrać; diabla stroża – diabelska opieka.
w. 17 pkielny – piekielny.
w. 18 śmierć podjął – uległ śmierci; wspomionąć – wspomnieć.
w. 19 człowieka pirwego – człowieka pierwszego, tj. Adama.
w. 20 jenże – który; trud – umartwienie; zawiernie – prawdziwie.
w. 21 prześpieć – zyskać pomyślny wynik; zaśmiernie – pokornie.
w. 22 aliż – aż, dopóki nie.
w. 23 kmieć (łac. comes) – towarzysz, później wysoki urzędnik książęcy; tu: rolnik.
w. 24 wiece – rada.
w. 25 domieścić – doprowadzić.
w. 28 bychom – byśmy.
w. 29 szwe (zam. wsze) – wszystkie.
w. 30 miłość – łaska, tworca – Stworzyciela.
w. 32 zwidzieć się – pokazać się.
w. 33 diabłu – do diabła.
w. 34 zastąpić – zasłonić, obronić.
w. 35 ciebie dla – dla ciebie.
w. 36 ręce, nodze – biernik liczby podwójnej od „ręka”, „noga”.
w. 37 kry – krew.
w. 38 wierzyż – wierz-że; prawy – prawdziwy.
w. 41 grzeszne – grzesznej; pieczą – staranie; ima – ma.
w. 42 otymać – odejmować, odbierać.
w. 43 przyma – przyjmuje.
w. 46 aza – niechaj; ote – ode.
w. 48 bychom – byśmy; szwyćcy – wszyscy.

Strona główna

Bogurodzica